Czy pozwolisz dziecku pić kawę? Najnowsze badania

Czy kawa szkodzi nastolatkom? Zmiany w zaleceniach. Nowe badania rzucają światło na to, czy mogą pić kawę i ile mogą jej wypić.

dr Joanna Neuhoff-Murawska, dietetyk dziecięcy, dietetyk całej rodziny

Ile kofeiny ma kawa?

Wartości różnią się w zależności od sposobu parzenia, ale oto orientacyjne dane:

Espresso (30 ml) zawiera 60–80 mg kofeiny. To może wydawać się dużo jak na tak małą objętość, ale właśnie dlatego espresso smakuje tak intensywnie. Mała filiżanka espresso dostarcza tyle samo kofeiny co duży kubek kawy filtrowanej, tylko w kilku łykach.

Kawa filtrowana (200 ml) to 80–100 mg kofeiny w filiżance. Metoda przelewowa powoduje dłuższy kontakt wody z kawą, co pozwala na lepszą ekstrakcję kofeiny. Jeśli Twój nastolatek pije kawę z dużego kubka (300–400 ml), może dostarczać sobie nawet 150–200 mg kofeiny za jednym razem, przekraczając zalecany dzienny limit.

Warto pamiętać, że te wartości są orientacyjne. Zawartość kofeiny zależy też od gatunku kawy (robusta ma prawie dwukrotnie więcej kofeiny niż arabica), stopnia palenia i tego, jak mocno zaparzona jest kawa. Domowa kawa Twojego nastolatka może różnić się od kawy z kawiarni nawet o 30–40%.

Ile kofeiny ma kawa rozpuszczalna?

Kawa rozpuszczalna zawiera nieco mniej kofeiny niż kawa filtrowana, w jednej filiżance (200 ml) znajdziesz około 60–80 mg. To dlatego, że proces produkcji polegający na suszeniu ekstraktu kawowego powoduje częściową utratę kofeiny. Ale uwaga: wiele osób dosypuje więcej proszku niż zaleca producent, „żeby było mocniejsze”, i wtedy automatycznie zawartość kofeiny rośnie proporcjonalnie.

Kawa bezkofeinowa nie jest całkowicie pozbawiona kofeiny, jak sugeruje nazwa. W filiżance pozostaje około 2–4 mg, co jest ilością śladową, która nie powinna wpływać na sen ani układ nerwowy.

Czy herbata ma kofeinę?

Tak, i to niemało. Herbata czarna zawiera około 40–70 mg kofeiny na filiżankę, czyli niemal tyle co kawa rozpuszczalna [1] [1].

Wielu rodziców traktuje herbatę jako „bezpieczną” alternatywę dla kawy. To błąd. Jeśli Twój nastolatek pije trzy kubki mocnej herbaty dziennie, dostarcza do swojego organizmu 120–200 mg kofeiny.

Jest jednak pewna różnica, o której warto wiedzieć. Herbata zawiera L-teaninę – aminokwas, który łagodzi pobudzające działanie kofeiny. Dlatego po herbacie rzadziej odczuwamy „trzęsienie” czy niepokój, które czasem towarzyszą kawie. Ale to nie oznacza, że kofeina z herbaty nie wpływa na sen – owszem wpływa, i to znacząco.

Herbata zielona i biała zawierają mniej kofeiny (15–45 mg na filiżankę), więc jeśli szukasz kompromisu, mogą być lepszym wyborem niż czarna herbata.

Co ma więcej kofeiny niż kawa?

To pytanie zaskakuje wielu rodziców. Bo intuicyjnie wydaje się, że kawa to „najsilniejsze” źródło kofeiny. Tymczasem kilka produktów może ją przebić – i to znacznie.

Energetyki – niektóre puszki (szczególnie te większe, 500 ml) zawierają nawet 150–160 mg kofeiny. To więcej niż duża filiżanka kawy filtrowanej. O energetykach piszę szczegółowo w osobnym artykule.

Tabletki z kofeiną – dostępne bez recepty w aptekach, często zawierają 100–200 mg kofeiny w jednej tabletce. Nastolatki i studenci czasem sięgają po nie przed egzaminami, nie zdając sobie sprawy, że to dawka równa 2–3 filiżankom kawy na raz.

Suplementy „przedtreningowe” – popularne wśród młodzieży ćwiczącej na siłowni, mogą zawierać 150–300 mg kofeiny na porcję. To potencjalnie niebezpieczna dawka dla nastolatka.

Niektóre leki przeciwbólowe – połączenia paracetamolu z kofeiną zawierają 50–65 mg kofeiny na tabletkę. Dwie tabletki to już niemal tyle co filiżanka kawy.

Ile kofeiny ma cola?

Cola (330 ml) zawiera 30–40 mg kofeiny. Jest też źródłem cukru i kwasu fosforowego, które razem są zabójcze dla szkliwa zębów i masy ciała. W przypadku napojów typu cola zero zęby cierpią równie mocno z powodu kwasowości napoju.

Inne źródła kofeiny w diecie Twojego dziecka

Poniżej podaję orientacyjne ilości kofeiny zawartej w produktach obecnych w diecie wielu nastolatków – prawdopodobnie również Twojego. Warto pamiętać, że ilości kofeiny spożytej w ciągu dnia się sumują.

Czekolada:

• Czekolada mleczna (50 g): 10–15 mg
• Czekolada gorzka 70% (50 g): 40–50 mg
• Czekolada gorzka 85%+ (50 g): 50–60 mg
• Biała czekolada: 0 mg (nie zawiera kakao)

Napoje kakaowe:

• Kakao domowe z proszku (200 ml): 8–12 mg
• Kakao instant typu Nesquik (200 ml): ok. 2–5 mg
• Milo (200 ml): 3–5 mg
• Gorąca czekolada z kawiarni (z prawdziwą czekoladą): 15–25 mg
• Mleko czekoladowe (200 ml): 2–5 mg

Batony i słodycze:

• Baton czekoladowy typu Mars/Snickers (50 g): 5–10 mg
• Baton czekoladowy gorzki/premium (50 g): 20–30 mg
• Wafelek w czekoladzie (30 g): 3–6 mg
• Ciastka czekoladowe (2–3 szt.): 2–5 mg
• Lody czekoladowe (100 g): 3–5 mg

Napoje gazowane:

• Cola (330 ml): 30–40 mg
• Pepsi (330 ml): 35–40 mg
• Dr Pepper (330 ml): 40 mg
• Mountain Dew (330 ml): 50–55 mg

Produkty „energetyzujące” (uwaga – szczególnie niebezpieczne!):

• Batony energetyczne z kofeiną (np. Verb, Awake): 50–80 mg na baton
• Niektóre batony proteinowe: 50–100 mg
• Żelki/gumy z kofeiną: 40–50 mg na porcję

Widzisz teraz pełny obraz? Nastolatek, który pije rano kawę latte (80 mg), w szkole puszkę napoju typu cola (35 mg), a po południu zjada pół tabliczki mlecznej czekolady (10 mg) – dostarcza 125 mg kofeiny, przekraczając zalecany limit.

I to nie wszystko. Ten sam nastolatek wraz z kofeiną dostarcza sobie:

• około 35 g cukru z samej coli – to prawie 9 łyżeczek, czyli cały dzienny limit według WHO
• dodatkowe kalorie z czekolady – pół tabliczki mlecznej czekolady to około 270 kcal i kolejne 25 g cukru

Efekt? Kofeina to tylko wierzchołek góry lodowej. Pod spodem czai się ryzyko nadwagi (puste kalorie z coli i słodyczy) oraz próchnicy zębów (cukier + kwasy z napojów gazowanych to zabójcza kombinacja dla szkliwa). A jeśli taki schemat powtarza się codziennie przez miesiące – konsekwencje zdrowotne będą znacznie poważniejsze niż sama bezsenność.

Od ilu lat można pić kawę?

Twój nastolatek widzi, że jego rówieśnicy już piją kawę; pijesz ją Ty rano, aby się obudzić, i jako rytuał. To naturalne, że on lub ona chcą spróbować.

Muszę Ci jednak powiedzieć wprost: dzieci poniżej 12. roku życia powinny całkowicie unikać kofeiny. Do takiego wniosku doszli eksperci z Amerykańskiej Akademii Psychiatrii Dziecięcej i Młodzieżowej (AACAP) [2] [2].

Kofeina jest substancją psychoaktywną najczęściej spożywaną na świecie, która wpływa na rozwijający się układ nerwowy Twojego dziecka w sposób, którego do końca nie rozumiemy.

Czy nastolatki powyżej 12 r.ż. mogą pić kawę codziennie?

Tu sprawa jest bardziej niuansowana. Eksperci ustalili pewne granice, ale chcę, żebyś rozumiała, skąd się wzięły i co tak naprawdę oznaczają.

Ile kofeiny może dostarczyć do organizmu 12-latek?

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zaproponował limit 3 mg kofeiny na każdy kilogram masy ciała dziecka [3] [3]. To brzmi abstrakcyjnie, więc przeliczmy:

• Dla 12-latka ważącego 40 kg: maksymalnie 120 mg kofeiny dziennie
• Dla 15-latki ważącej 55 kg: maksymalnie 165 mg kofeiny dziennie

Należy jednak zaznaczyć, że stanowisko EFSA jest z 2015 roku i opiera się na dosyć „starych” danych. Jennifer Temple, jedna z najbardziej uznanych badaczek wpływu kofeiny na zdrowie i samopoczucie młodzieży, sugeruje bardziej ostrożne podejście. Aktualne wyniki badań sugerują, że maksymalną bezpieczną dawką kofeiny dla nastolatków jest 100 mg dziennie, niezależnie od wagi [4]. Dotyczy to szczególnie młodzieży z predyspozycjami do lęku lub zaburzeń snu. Jeżeli Twój nastolatek należy do tej grupy, negatywne skutki picia kawy mogą pojawić się przy dawkach znacznie niższych niż te „oficjalne” limity [4].

I tu dochodzimy do sedna problemu: 100 mg to nie jest dużo.

Jedna filiżanka kawy filtrowanej (200 ml) zawiera około 90 mg kofeiny. Espresso: od 60 do 80 mg. Jeden kubek, jeden limit. A przecież, jak już wiesz, kofeina znajduje się też gdzie indziej.

Czy dzieci mogą pić kawę zbożową?

Jeżeli szukasz kompromisu, to mam dobrą wiadomość: kawa zbożowa jest całkowicie bezpieczna dla dzieci i młodzieży [5].

Dlaczego? Bo nie zawiera kofeiny. Kawa zbożowa jest w rzeczywistości naparem z prażonych zbóż, najczęściej jęczmienia, żyta, z dodatkiem cykorii. Smakuje podobnie do kawy, szczególnie po dodaniu mleka, ale jej skład jest zupełnie inny.

Co więcej, kawa zbożowa może mieć pewne zalety:

• zawiera błonnik pokarmowy, który wspiera pracę jelit
• nie zaburza snu
• nie uzależnia
• może być świetnym „rytuałem” dla nastolatka, który chce poczuć się doroślej

Jeśli Twoja 15-latka upiera się przy porannej kawie, kawa zbożowa jest bezpieczną alternatywą. A jeśli dodasz do niej mleko, organizm Twojego dziecka zyskuje bonus w postaci wapnia [5]

Czy kawa szkodzi nastolatkom?

To złożone pytanie i nie dam Ci prostej odpowiedzi „tak” lub „nie”. Bo prawda jest taka: to zależy od dawki, od dziecka i od tego, kiedy tę kawę pije.

Czy kawa hamuje wzrost u nastolatków?

To jeden z najbardziej żywotnych mitów, który krąży wśród rodziców. I mam dla Ciebie dobrą wiadomość: nie, kofeina nie hamuje wzrostu [6].

Skąd wziął się ten mit? Prawdopodobnie z obserwacji, że kofeina może nieznacznie zwiększać wydalanie wapnia z moczem. Wapń jest przecież kluczowy dla budowy kości. Niemniej wyniki badań pokazują, że ten efekt jest marginalny i nie ma znaczenia klinicznego, jeśli dieta dziecka dostarcza odpowiednią ilość tego składnika [6].

Problem pojawia się gdzie indziej: kiedy nastolatek zastępuje mleko kawą lub colą. Wtedy rzeczywiście może brakować wapnia – ale nie dlatego, że kofeina „wypłukuje” go z kości, tylko dlatego, że dziecko po prostu nie pije mleka.

Rozwiązanie jest proste: jeśli Twój nastolatek pije kawę, niech pije ją w niewielkich ilościach z mlekiem. Latte, cappuccino, kawa z mlekiem – to sposób na połączenie przyjemności z rozsądkiem. A jeśli woli czarną – upewnij się, że w innych posiłkach jest dość nabiału.

Wpływ na ciśnienie krwi i serce

U zdrowego młodego człowieka to zwykle nie stanowi zagrożenia. Warto jednak zachować większą ostrożność, jeśli w Twojej rodzinie występują predyspozycje do nadciśnienia tętniczego, arytmii lub innych chorób układu krążenia. Jeżeli Ty, ojciec Twojego dziecka lub jego dziadkowie dziecka zmagacie się z problemami sercowymi, to Twój nastolatek może być bardziej wrażliwy na działanie kofeiny na układ krążenia [4]. Dlatego tak ważne jest, żeby nastolatek nie przekraczał bezpiecznych limitów, a przede wszystkim, żeby nie łączył kawy z energetykami i innymi źródłami kofeiny.

Wpływ na wątrobę

Co ciekawe, u dorosłych kawa działa ochronnie na wątrobę. Badania pokazują, że regularne picie kawy (3+ filiżanki dziennie) zmniejsza ryzyko stłuszczenia wątroby [7].

Jakie są skutki uboczne picia kawy przez nastolatków?

Wpływ kofeiny na mózg nastolatka

Regularna podaż kofeiny u nastolatków może prowadzić do zmniejszenia objętości istoty szarej w kluczowych obszarach mózgu oraz zakłócać naturalne procesy rozwojowe, takie jak mielinizacja czy przycinanie synaptyczne.

Szczegółowe informacje na temat zagrożeń wynikających z przyjmowania bardzo wysokich i skoncentrowanych dawek kofeiny znajdziesz w moim osobnym artykule poświęconym napojom energetycznym, który pojawi się na tym blogu lada chwila [10] [11] [12].

Czy kofeina uzależnia? Objawy odstawienne u nastolatków

Krótka odpowiedź: tak, kofeina uzależnia. I to szybciej, niż myślisz. Wystarczy 1–2 tygodnie regularnego picia kawy, żeby organizm nastolatka przyzwyczaił się do codziennej dawki. Kiedy jej zabraknie szybko pojawiają się objawy odstawienne takie, jak:

• ból głowy – to najczęstszy objaw, czasem bardzo silny
• zmęczenie i senność – mimo przespanej nocy
• rozdrażnienie i wahania nastroju – wszystko denerwuje
• trudności z koncentracją – ironicznie, dokładnie to, czemu kawa miała zapobiegać
• obniżony nastrój – aż do stanów przypominających lekką depresję

Te objawy mogą pojawić się już 12–24 godziny po ostatniej dawce kofeiny i trwać od kilku dni do nawet dwóch tygodni.

Krok po kroku dochodzi do rozwoju błędnego koła, o którym pisałam wcześniej. Twój nastolatek budzi się rano z bólem głowy i zmęczeniem. Myśli: „Potrzebuję kawy, żeby normalnie funkcjonować”. Pije kawę, czuje się lepiej i utwierdza się w przekonaniu, że kawa mu pomaga. Tymczasem kawa nie poprawia jego funkcjonowania powyżej normy, ona jedynie niweluje objawy, które sama wywołała.

To nie jest „potrzeba kawy do funkcjonowania”. To jest uzależnienie.

Dobra wiadomość? Odstawienie kofeiny, choć nieprzyjemne, nie jest niebezpieczne. Po kilku dniach objawy mijają, a nastolatek odzyskuje naturalny poziom energii – ten, który miał, zanim zaczął pić kawę.

Wpływ kofeiny na sen nastolatka

Wyniki badań są jednoznaczne: na każdy miligram kofeiny na kilogram masy ciała szansa na to, że nastolatek prześpi rekomendowane 9 godzin, spada o 19% [10]. Dla 50-kilogramowej piętnastolatki, która wypiła jedno espresso (80 mg, czyli 1,6 mg/kg), ryzyko niedoboru snu wzrasta o około 30%.

A niedobór snu oznacza nie tylko zmęczenie. To gorsze oceny, słabsza pamięć, większa drażliwość, trudności z koncentracją, czyli dokładnie te problemy, które nastolatek próbował „rozwiązać” kawą [8] [9]

Jak wdać najlepszym „stymulantem” dla mózgu nastolatka nie jest kofeina, tylko wspomniany sen. Uczeń, który śpi 8–9 godzin i nie pije kawy, ma lepszą pamięć roboczą, szybszy czas reakcji i większą zdolność koncentracji niż jego rówieśnik, który zarwał noc z kawą, żeby „nadrobić”.

Dzieje się tak, ponieważ podczas snu, szczególnie w fazie głębokiej i fazie REM mózg wykonuje pracę, której nie da się zastąpić żadnym napojem. Przenosi informacje z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej, wzmacnia połączenia między neuronami, usuwa toksyczne produkty przemiany materii. Kofeina może sprawić, że nastolatek czuje się bardziej rozbudzony, ale nie zastąpi tej nocnej „konserwacji” mózgu.

Więc kiedy Twoja córka lub Twój syn mówi: „Muszę wypić kawę, bo inaczej się nie nauczę” to już wiesz, że to błędne koło. Prawdziwe rozwiązanie to nie więcej kofeiny. To więcej snu.

Czy kawa wieczorem podczas nauki przed klasówką to dobry pomysł?

Znam ten scenariusz: jutro ważny sprawdzian, więc nastolatek siedzi do późna nad książkami z kubkiem kawy. Wydaje mu się, że to pomoże. Tymczasem wpędza się w pułapkę, z której trudno wyjść.

Kofeina wypita nawet 6 godzin przed snem znacząco pogarsza jego jakość [9]. Twoja córka lub Twój syn mogą zasnąć o normalnej porze, ale ich sen będzie płytszy, mniej regenerujący, z mniejszą ilością fazy głębokiej. A to właśnie podczas snu, a nie podczas „nocnego wkuwania” mózg konsoliduje wspomnienia i utrwala nauczony materiał.

Efekt? Zarwana noc z kawą sprawia, że mózg gorzej zapamiętuje to, czego nastolatek właśnie się uczył. Rano wstaje zmęczony, sięga po kawę, żeby jakoś dociągnąć do klasówki. Czy to mu pomaga?

Czy poranna kawa dodaje rano nastolatkowi energii?

U nastolatka, który pije kawę regularnie, poranna dawka kofeiny nie poprawia koncentracji powyżej jego naturalnego poziomu [7] [8]. Ona jedynie niweluje objawy odstawienne po nocy bez kofeiny: ból głowy, zmęczenie, rozdrażnienie, trudności z koncentracją. To nie jest „naturalna senność poranna”. To jest uzależnienie, które domaga się swojej dawki.

Innymi słowy: Twój nastolatek nie funkcjonuje lepiej dzięki kawie. On funkcjonuje normalnie tylko wtedy, gdy ją wypije. To ogromna różnica.

Co może pić nastolatek zamiast kawy?

Jeśli Twoja 15-latka upiera się przy porannym napoju, który „postawi ją na nogi”, masz kilka opcji:

Kawa bezkofeinowa – smakuje niemal identycznie jak zwykła kawa, ale zawiera tylko śladowe ilości kofeiny (2–4 mg) [1]. Dla nastolatki, która chce poczuć się doroślej, to dobry kompromis.

Kawa zbożowa – całkowicie bezkofeinowa, bezpieczna, często wzbogacona o błonnik [5]. Z mlekiem smakuje naprawdę dobrze.

Kakao – zawiera minimalną ilość kofeiny (8–12 mg) oraz teobrominę, która działa łagodnie pobudzająco, ale nie zaburza snu tak jak kofeina. Dodatkowo dostarcza antyoksydantów.

Herbata zielona lub biała – jeśli nastolatek potrzebuje „czegoś z kofeiną”, te herbaty zawierają jej mniej niż czarna, a dodatkowo dostarczają L-teaninę, która łagodzi pobudzenie.

Jakie inne składniki zawierają produkty z kofeiną?

Na koniec chcę, żebyś zrozumiała jedną rzecz: wybierając źródło kofeiny dla nastolatka, wybierasz cały „pakiet” składników.

Kawa to nie tylko kofeina. To również polifenole i antyoksydanty, które u dorosłych wykazują działanie ochronne na serce i wątrobę [6][7] [13]. Kawa nie dostarcza cukru ani kalorii (o ile nie dodajemy ich sami).

Czekolada zawiera kofeinę, ale też polifenole (szczególnie gorzka) i magnez. Niestety jest źródłem tłuszczu i cukru, a więc też niemałych kalorii. Tabliczka gorzkiej czekolady (100 g) to około 500 kcal. I kto to spali?

Herbata jest źródłem nie tylko kofeiny, ale aminokwasu L-teaniny, polifenoli i flawonoidów. Bez kalorii, bez cukru. Relatywnie dobry wybór, jeśli nastolatek potrzebuje łagodnego pobudzenia.

Cola jest jedną wielką dawką cukru (około 35 g na puszkę) i kwasu fosforowego, który może obciążać nerki [1]. Silnie powiązana z otyłością i próchnicą u dzieci. Zdecydowanie najgorszy wybór.

Podsumowanie

Kofeina nie jest dla nastolatków zakazana, ale wymaga rozsądku. Dzieci poniżej 12 lat powinny jej całkowicie unikać, a starsze nastolatki mogą bezpiecznie spożywać maksymalnie 100 mg dziennie, czyli to jedna filiżanka kawy, wypita rano. Pamiętaj, że kofeina sumuje się ze wszystkich źródeł: kawy, herbaty, coli, czekolady i energetyków. Największym problemem nie jest sama kawa, ale jej wpływ na sen – a to właśnie sen, nie kofeina, pomaga Twojemu dziecku się uczyć i rozwijać. Jeśli nastolatek sięga po kawę, żeby „lepiej funkcjonować”, to sygnał, że potrzebuje więcej snu, nie więcej kofeiny.

I jeszcze jedno: rozmawiaj z dzieckiem. Wyjaśnij, dlaczego dbasz o limity kofeiny. Nastolatki są znacznie bardziej skłonne do współpracy, gdy rozumieją powody, a nie tylko słyszą zakazy. Mam nadzieję, że ten artykuł będzie Ci w tym pomocny.

autorka: dr Joanna Neuhoff-Murawska, dietetyk dziecięcy, dietetyk rodzinny

Jeżeli potrzebujesz mojej pomocy w sprawie diety swojego dziecka, to z radością Ci pomogę.
Zadzwoń: 605 352 467 lub napisz do mnie: kontakt@drwitaminka.pl

Mogą Cię zainteresowac równiez inne moje artykuły o diecie dzieci i młodzieży. Przeczytaj:

Piśmiennictwo

1. EUFIC. Caffeine levels in different foods and drinks. 2024. Dostępne: https://www.eufic.org
2. American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Caffeine and Children. Facts for Families No. 131. 2020.
3. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA J. 2015;13(5):4102.
4. Temple JL. Review: Trends, Safety, and Recommendations for Caffeine Use in Children and Adolescents. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2019;58(1):36-45.
5. Bojarowicz H, Przygoda M. Kofeina. Cz. I. Powszechne stosowanie kofeiny i jej działanie na organizm. Probl Hig Epidemiol. 2012;93:8-13.
6. Poole R, Kennedy OJ, Roderick P, Fallowfield JA, Hayes PC, Parkes J. Coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes. BMJ. 2017;359:j5024.
7. Nadi A, Oulammou Z, Maizi M, Delsa H, Rouibaa F. The Association between Coffee Consumption and Non-Alcoholic Fatty Liver Disease: Is there a Protective Role? Open Access Maced J Med Sci. 2023;11(B):54-59.
8. Rogers PJ, Heatherley SV, Mullings EL, Smith JE. Faster but not smarter: Effects of caffeine and caffeine withdrawal on alertness and performance. Psychopharmacology (Berl). 2013;226(2):229-40.
9. O’Callaghan F, Muurlink O, Reid N. Effects of caffeine on sleep quality and daytime functioning. Risk Manag Healthc Policy. 2018;11:263-71.
10. Bressler LM, Protective Measures Study Team. Sleep Quality and Duration in Children That Consume Caffeine: Impact of Dose and Genetic Variation in ADORA2A and CYP1A. Nutrients. 2023;15(4):1011.

[1] EUFIC. Caffeine levels in different foods and drinks. 2024. Dostępne: https://www.eufic.org

[2] American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Caffeine and Children. Facts for Families No. 131. 2020

[3] EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA J. 2015;13(5):4102.

[4] Temple JL. Review: Trends, Safety, and Recommendations for Caffeine Use in Children and Adolescents. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2019;58(1):36-45.

[5] Bojarowicz H, Przygoda M. Kofeina. Cz. I. Powszechne stosowanie kofeiny i jej działanie na organizm. Probl Hig Epidemiol. 2012;93:8-13.

[6] Poole R, Kennedy OJ, Roderick P, Fallowfield JA, Hayes PC, Parkes J. Coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes. BMJ. 2017;359:j5024.

[7] Rogers PJ, Heatherley SV, Mullings EL, Smith JE. Faster but not smarter: Effects of caffeine and caffeine withdrawal on alertness and performance. Psychopharmacology (Berl). 2013;226(2):229-40.

[8] O’Callaghan F, Muurlink O, Reid N. Effects of caffeine on sleep quality and daytime functioning. Risk Manag Healthc Policy. 2018;11:263-71.

[9] Bressler LM, Protective Measures Study Team. Sleep Quality and Duration in Children That Consume Caffeine: Impact of Dose and Genetic Variation in ADORA2A and CYP1A. Nutrients. 2023;15(4):1011.

[10] Lin YS, et al. Repeated caffeine intake and cerebral grey matter. Sci Rep. 2024;14:10222

[11] Zhang H, Lee ZX, Qiu A. Caffeine intake and cognitive functions in children. Psychopharmacology (Berl). 2020;237(10):3109-3116

[12] Deshpande SP, Rawekar A, Taksande A. Neurophysiological Consequences of Caffeine Consumption in Youth: A Narrative Review. J Physiol. 2026.

[13] Nadi A, Oulammou Z, Maizi M, Delsa H, Rouibaa F. The Association between Coffee Consumption and Non-Alcoholic Fatty Liver Disease: Is there a Protective Role? Open Access Maced J Med Sci. 2023;11(B):54-59.